DEMOKRATİK REJİMLERİN DOĞUŞU
Demokrasi Kelimesi
Demokrasi kelimesi Yunan kökenlidir. İktidar ve otorite kavramları üzerine düşünmeye Yunanlılar başladılar ve toplumsal örgütlenme biçimlerini onlar tanımladılar. Monarşi (tek kişi iktidarı), oligarşi (küçük bir grubun iktidarı) ve demokrasi (bütünüyle "halk iktidarı") kavramları böyle doğdu.
Atina Cumhuriyeti, kamu hayatına metekler (yabancılar), kadınlar ve köleler katılamasalar bile, bir demokrasi örneğiydi. Bu sistem ancak bir yüzyıl sürdü.
Ortaçağ’da demokratik devlet yoktu, ama bazı şehirler (İtalya’da ve Flandre’da) XII. ve XIII. yüzyıllarda bir tür demokrasiyi denediler. "Şişman halk" ile "zayıf halk" (zengin burjuvalar ve işçiler) arasındaki şiddetli çarpışmalardan sonra, tacirlerin ve patronların oligarşisi iktidara el koydu. 1358 yılında Paris’te Etienne Marcel öldürüldü; 1482 yılında Floransa’da işçilerin hareketi bastırıldı.
XIV. yüzyılda Batı’daki ekonomik ve manevi kriz nedeniyle monarşik ve feodal iktidarlar yeniden tartışma konusu oldu. İncil’e dayanan eşitlikçi bir demokrasi ideali Fransa, İngiltere ve Almanya’daki birçok isyanda ifadesini buldu. Kent bölgesinden bir dokuma işçisi olan Wat Tyler, Adem ile Havva’nın ortak soyundan gelmişimiz adına hakların eşitliğini ilan etti. Ama bütün bu hareketler bastırıldı.
Rönesans döneminde Yunan Antik Çağı’nın siyasal kuramları yeniden gündeme geldi ve Kalvenci reform, İskoçya, Fransa ve Hollanda’da demokratik bir niteliğe büründü. François Hotman (Franco-Gallia, 1573), halk onayını alacak ılımlı bir monarşi hayal ediyordu. Halkın, iktidarı denetleme, hatta bir tiranı devirme hakkı bulunduğu düşüncesi XVI. yüzyılda çok yaygınlaşmıştı; ama bu düşünce Fransa, İspanya ve Avusturya’da gelişen idari monarşiyi ve XIV. Louis dönemiyle birlikte zafer kazanan ilahi hukuk ilkesi karşısında bulacaktı.
XVII. yüzyılda İngiltere, yaşadığı devrimlerle demokrasi kuramları için deneme alanı oldu. Böylece ilerici siyasal düşünceler belirmeye başladı.
Kuramsal Açıdan Demokrasi
Özgürlük Doğal Bir Hak; Güçler Dengesi Demokrasinin İdealidir ve Parlamenter Sistem Bunu Gerçekleştirmede İyi Bir Araçtır.
İngiliz John Locke, Two Treatises of Government (Hükümet Üzerine İki İnceleme, 1690) adlı denemesinde demokrasinin ilk tutarlı tanımını verdi: Özgürlük insanın doğal hakkıdır; bir hükümet ancak halkla sözleşmeye dayanıyorsa meşrudur; yasama ve yürütme güçleri ayrılmalıdır. Bir süre sonra Montesquieu Kanunların Ruhu Üzerine adlı kitabında (De l'Esprit des Lois, 1748) güçlerin ayrılığı ilkesini onayladı; bu ilke, bugün de Batı demokrasisinin temellerinden birini oluşturur.
XVIII. yüzyılda siyasal düşünceyi besleyen çok farklı iki akım doğdu. İlki İngiltere’de ve Amerika’da ortaya çıkan dinî akımdı (bir Quaker olan William Penn, Pennsylvania’da eşitlikçi bir demokrasi kurdu); diğeri Fransa’daki laik ve rasyonalist akımdı (Toplum Sözleşmesi [Du contrat social], J.-J. Rousseau, 1762). Her iki akımda da halkın yönetime katılma hakkının doğal hak olduğu kabul ediliyor ve yürütme gücüyle yasama gücü arasındaki denge erdem yoluyla sağlanıyordu; erdem J.-J. Rousseau, Saint-Just ve Robespierre’e göre demokrasinin temelini oluşturan kelimeydi.
Aydınlanma çağı filozoflarınca demokrasinin eksiksiz ifadesi olarak kabul edilen parlamenter sistem, Karl Marx tarafından "biçimsel demokrasi" olarak nitelendi. Lassalle, Fourier, Proudhon gibi sosyalizm kuramcıları, proletaryayı iktidardan dışlayan burjuva demokrasisiyle pek az ilgilendiler. Proletarya diktatörlüğü, güçler ayrılığını gereksiz kılacaktı, çünkü bütün iktidar halka ait olacak ve onlar tarafından kullanılacaktı.
Kilometre Taşları (Zaman Çizelgesi)
1215: İngiltere'de Magna Carta ilanı.
1382: Floransa'da halk hükümeti düşüşü.
1573: François Hotman, Franco-Gallia.
1576: Jean Bodin, Les Six livres de la République (Cumhuriyetin Altı Kitabı) eserlerini yayımladı.
1649: İngiltere'de I. Charles idam edildi.
1679: İngiltere'de Habeas Corpus ilan edildi.
1689: İngiltere'de Haklar Bildirgesi ilan edildi.
1690: John Locke, Two Treatises of Government yayımlandı.
1748: Montesquieu, Kanunların Ruhu Üzerine eserini yayımladı.
1762: Rousseau, Toplum Sözleşmesi eserini yayımladı.
1776: Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi.
1789: Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi.
1792: Fransa'da oy hakkı geçici olarak kabul edildi.
1794: Fransız sömürgelerinde kölelik geçici olarak kaldırıldı.
1830: Fransa'da X. Charles'a karşı basının özgürlüğü için isyan edildi.
1832: İngiltere'de demokratik reform yapıldı.
1835: Tocqueville'in De la démocratie en Amérique (Amerika'daki Demokrasi Üzerine) adlı eseri yayımlandı.
1848: Fransa'da genel oy hakkı kabul edildi.
1865: ABD'de kölelik kaldırıldı.
1917: Rus Devrimleri (Şubat ve Ekim).
1928: İngiltere'de kadınlara oy hakkı tanındı.
1948: BM İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi.
Demokrasi ve Özgürlük
Özgürlük ve Demokrasi Birbirinden Ayrılmaz. Özgürlük, demokrasinin ayrılmaz parçası olan bir kavramdır; bunlar arasında düşünme ve inanç özgürlüğü, seyahat özgürlüğü, ikamet yerini seçme özgürlüğü, mülkiyet özgürlüğü, her tür keyfi tutuklamaya veya cezaya karşı güvence sayılabilir. Tarihsel olarak bu özgürlükler çok güç ve uzun sürede elde edilebildi; bunu halkın siyasal haklarını kazanması izledi.
